Deniz Çağlar Fırat

Türkiye'nin önünde sessiz sedasız bekleyen bir yasa taslağı var. Hükümet, gıda enflasyonunu düşürmek için Hal Yasası değiştirme kararı aldı ve bir taslak hazırladı. Ancak bu yasa taslağı deyim yerindeyse çok daha başka ve büyük sorunların doğmasına neden olabilir. Bunu ben değil konunun uzmanları söylüyor.
Bir kere amaç gıda enflasyonunu düşürmek ise bunun için yasaya gerek yok. Piyasa şartlarını kontrol için planlama yapılması yeterli. Yani üretim planlanmadan ve arz-talep dengesi kurulmadan fiyatlar zaten ucuzlamaz. Ancak hükümet bu kadar basit bir iktisadi kuralı hayata geçirmek yerine yaş sebze ve meyvede fiyat istikrarı sağlanması için hallerin yap işlet devret (YİD) modeliyle yönetilmesini ve komisyonculuğun kaldırılmasını öngören Hal Yasası taslağı hazırladı.
FİYATLAR BÖYLE DÜŞMEZ PLANLAMAYLA DÜŞER
Evet, yanlış okumadınız tıpkı havaalanı, köprü, yol yapımı gibi haller de yap işlet devret modeli ile hayata geçecek. Bunun ne gibi sıkıntıları olacak derseniz Türkiye Halciler Federasyonu Genel Başkanı Yüksel Tavşan'ın itiraz gerekçelerini okumamız gerekir. Genel Başkan Tavşan diyor ki, 'Dünyanın hiçbir yerinde haller kamunun dışına çıkmamış. Hallerin yap işlet devret ile yönetilecek olması büyük sermaye gruplarının eline geçmesine sebep olur. Birçok bölgede üreticinin girdi maliyetlerini sağlayan hal komisyonculuğunun kaldırılması da küçük üreticiyi olumsuz etkiler. Fiyatların böyle düşeceğine inanmıyorum.'
Hatırlanırsa 2012'deki Hal Yasası ile sebze ve meyve fiyatlarının yüzde 25 ucuzlayacağı öngörülmüştü ancak yıllar içerisinde herhangi bir sonuç alınamadı. Bu bile fiyat kontrolü için büyük sermaye gruplarının Hallerde tekelleşmesinin ve karar verici olmalarının önünü açacak yasalara gerek kalmadığını, üretimde planlamanın gerekli olduğunu gösteriyor.
Eğer Cumhurbaşkanlığına sunulan taslak yasalaşırsa, komisyoncuların tüccar olmasının önü açılacak. Bunun ne gibi zararı var. Şöyle ki komisyoncu yüzde 8 yasal kesinti dışında herhangi bir ücret almazken, tüccar ise düşük fiyattan aldığı ürünü yüksek fiyata satıyor. Bu yüzden de komisyoncunun tüccara dönüşmesinin, sebze ve meyve fiyatlarını düşürmek bir yana daha da artırabilecek.
Bu şekilde ucuzluk olmaz.
YÜKSEK GİRDİYE ÇÖZÜM YOK
Ayrıca Hal Yasası'nda yapılmak istenen değişiklikler, yüksek kurun etkisiyle yüzde 100 artan girdi maliyetlerini nasıl düşürecek?
Çünkü üretim maliyetlerindeki artışlar 2019'daki tarımsal üretimi düşürecek. Çünkü döviz yükseldiği için üretici girdisini alamadı. Çiftçi 'üretmemenin' maliyetini yapıyor. 'Üretmezsem kaybım kazancım ne olur' diye düşünüyor. Ancak yasada yapılmak istenen değişiklik, tamamen fiyat odaklı bir düzenleme. Sebze ve meyvedeki yüksek fiyatlar gıda enflasyonunun sebebi değil, sonucu. Bizler bu sonucun, yüksek girdi maliyetleri ve iklim değişikliği sebebiyle yaşanan kayıplar gibi sebepleri üzerine düşünmeliyiz.
Yasa taslağı ile hal komisyonculuğu kesin olarak kalkacak ama pratikte bu boşluk nasıl doldurulacak? Üretici ürettiğini satmak isteyecek, bunu nasıl satacak? Eğer taslak yasallaşırsa üretici ile komisyoncu yine bir araya gelip anlaşır. Üstelik de bunu bugün yasal şekilde yaparken yarın yasa dışı şekilde yapacak ve komisyonculuk farklı bir mecraya girecek.
YASA ÇIKARSA NELER DEĞİŞECEK?