Merhaba Değerli Okurlar;

Bu hafta günümüzde özellikle akademik, edebî ve dijital yayıncılık alanlarında sıkça gündeme gelen, ancak hukuki ve etik boyutları çoğu zaman yeterince bilinmeyen bir konuyu ele alacağız: İntihal.

Bir başkasının emeğini kendi emeği gibi göstermek yalnızca ahlaki bir sorun mudur, yoksa hukuki yaptırımları da bulunan bir eylem midir? Hangi davranışlar intihal kapsamında değerlendirilir? Türk hukukunda eser sahibinin hakları nasıl korunmaktadır? Gelin, bu soruların yanıtlarını birlikte inceleyelim.

İNTİHAL NEDİR?

İntihal, en yalın ifadeyle başkasına ait fikir, düşünce, bilimsel çalışma veya eserin, gerekli atıf ve izin kurallarına uyulmaksızın kişinin kendi çalışmasıymış gibi sunulmasıdır. Bir başka ifadeyle intihal; başkasının fikrî emeğinden yararlanırken eser sahibinin katkısını gizlemek, kaynağı belirtmemek veya eserin sahipliğine ilişkin gerçeğe aykırı bir izlenim oluşturmaktır.

İntihal yalnızca bir metnin kelimesi kelimesine kopyalanmasıyla sınırlı değildir. Başkasına ait özgün düşüncelerin, araştırma sonuçlarının, yöntemlerin veya eserlerin kaynak gösterilmeksizin sahiplenilmesi de bu kapsamda değerlendirilebilir.

Özellikle üzerinde durulması gereken husus şudur: Bir eserde bazı kelimelerin değiştirilmesi, cümlelerin yeniden sıralanması veya anlatım biçiminin farklılaştırılması, kullanılan içeriğin özgün hâle geldiği anlamına gelmez. Önemli olan, fikrî katkının kime ait olduğu ve bu katkının dürüstlük kurallarına uygun biçimde belirtilip belirtilmediğidir.

İntihal en sık akademik yayınlarda, kitaplarda, makalelerde, bilimsel araştırmalarda ve sanatsal çalışmalarda karşımıza çıkmakla birlikte günümüzde internet siteleri ve sosyal medya içerikleri bakımından da önemli bir sorun hâline gelmiştir.

İNTİHALİN FARKLI GÖRÜNÜMLERİ

İntihal tek bir yöntemle gerçekleştirilmez. Farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Bunların başlıcaları şöyledir:

* Doğrudan kopyalama: Başkasına ait bir metnin veya çalışmanın herhangi bir atıf yapılmaksızın olduğu gibi alınarak kişinin kendi eseriymiş gibi sunulmasıdır.

* Parafraz yoluyla intihal: Başkasının düşüncelerinin yalnızca kelimeleri değiştirilerek, kaynak belirtilmeden yeniden ifade edilmesidir.

* Parçalı intihal: Birden fazla kaynaktan alınan bölümlerin bir araya getirilerek özgün bir çalışma izlenimi oluşturulmasıdır.

* Melez intihal: Kaynak gösterilmeyen bölümler ile usulüne uygun atıf yapılan bölümlerin bir arada kullanılmasıdır.

* Önceki çalışmayı kaynak göstermeden kullanma: Kişinin daha önce yayımladığı kendi çalışmasının bölümlerini, gerekli açıklamayı yapmadan yeni ve bağımsız bir çalışma gibi sunmasıdır. Bu durum akademik yayın etiği bakımından mükerrer yayın veya öz intihal tartışmalarına yol açabilir.

* Yetersiz veya yanıltıcı kaynak gösterme: Kullanılan eserin gerçek sahibinin gizlenmesi, yanlış kaynak belirtilmesi ya da okuyucuyu yanıltacak biçimde atıf yapılmasıdır.

Burada önemli bir ayrıntının altını çizmek gerekir: Her benzerlik intihal anlamına gelmediği gibi, yalnızca kelimeleri değiştirmek de intihal iddiasını ortadan kaldırmaz. Her olayın kullanılan eserin niteliği, alınan bölüm, kaynak gösterme biçimi ve ilgili hukuki düzenlemeler çerçevesinde ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekir.

TÜRK HUKUKUNDA İNTİHALİN YERİ

Türk hukukunda intihal konusu, başta 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu olmak üzere farklı mevzuat hükümleri kapsamında ele alınmaktadır. Özellikle Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, eser sahibinin manevi ve mali haklarını korumayı amaçlamaktadır. Kanunun 15. maddesi eser sahibinin adının belirtilmesi yetkisini düzenlemektedir. Buna göre bir eserin sahibinin adıyla, müstear adla veya adsız olarak yayımlanmasına karar verme yetkisi kural olarak eser sahibine aittir.

Kanunun 32. maddesinde belirli koşullarla nutuklardan yararlanma, 33. maddesinde temsil serbestisi, 35. maddesinde ise iktibas serbestisi düzenlenmiştir.

Özellikle 35. madde, intihal bakımından dikkatle incelenmesi gereken hükümlerden biridir. Çünkü kanun, belirli şartlar altında bir eserden alıntı yapılmasına imkân tanımaktadır. Ancak bu serbesti sınırsız değildir. Alıntının amacı, kapsamı, niteliği ve kaynak gösterilmesi gibi koşullara uyulması gerekir. Dolayısıyla bir eserden yararlanmak ile o eseri sahiplenmek arasında önemli bir hukuki fark bulunmaktadır.

Ayrıca FSEK’in 71. maddesi, kanunda belirtilen bazı fiilleri suç olarak düzenlemektedir. Başkasına ait eseri kendi eseri olarak adlandırmak, bir eserden kaynak göstermeksizin iktibasta bulunmak veya yanlış, yetersiz ya da aldatıcı kaynak göstermek, maddede belirtilen şartların oluşması hâlinde cezai sorumluluğa neden olabilir.

Akademik çalışmalar bakımından ise 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nun 53. maddesi ayrıca önem taşımaktadır. İlgili düzenleme, başkalarına ait özgün fikir, metot, veri veya eserleri bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendisine ait gibi göstermeyi, üniversite öğretim mesleğinden çıkarma cezasını gerektiren fiiller arasında saymaktadır.

Görüldüğü üzere intihal, yalnızca akademik çevrelerin kendi etik kuralları içerisinde değerlendirdiği bir mesele değildir. Somut olayın özelliklerine göre fikrî mülkiyet hukuku, ceza hukuku ve disiplin hukuku bakımından da sonuçlar doğurabilmektedir.

İNTİHAL YAPAN TAZMİNAT SORUMLULUĞUYLA KARŞILAŞABİLİR

Bir eserin izinsiz kullanılması veya eser sahibinin adının belirtilmemesi, yalnızca mesleki itibar bakımından değil, hukuki sorumluluk açısından da ciddi sonuçlar doğurabilir.

FSEK kapsamında eser sahibinin manevi ve mali haklarının ihlal edilmesi hâlinde, kanunda öngörülen koşullara bağlı olarak tecavüzün önlenmesi, tecavüzün kaldırılması ve tazminat talepleri gündeme gelebilir.

Bunun yanında Türk Borçlar Kanunu’nun haksız fiile ilişkin hükümleri ile Türk Medeni Kanunu’nun kişilik haklarının korunmasına yönelik düzenlemeleri de olayın niteliğine göre uygulanabilir.

Özellikle eser sahibinin adının silinmesi, eser üzerindeki sahiplik ilişkisinin değiştirilmesi veya başkasına ait emeğin kişinin kendi başarısı gibi gösterilmesi, hukuki uyuşmazlıklara neden olabilecek davranışlardır.

Ancak her intihal iddiasının kendiliğinden tazminat hakkı doğurduğunu söylemek doğru değildir. İhlalin niteliği, hukuki dayanağı, kusur, zarar ve ilgili kanuni koşullar somut olay üzerinden değerlendirilmelidir.

TÜRKİYE’DE GÜNDEME GELEN İNTİHAL İDDİALARI

İntihal tartışmaları yalnızca akademik dünyayla sınırlı değildir. Edebiyat, televizyon ve dijital yayıncılık alanında da zaman zaman kamuoyunun dikkatini çeken uyuşmazlıklar yaşanmaktadır.

Örneğin yazar Buket Uzuner’in, Netflix’te yayımlanan Atiye dizisiyle ilgili olarak yapım şirketine yönelttiği iddialar ve açtığı dava kamuoyunda gündem olmuştur.

Benzer şekilde yazar Başak Sayan’ın Bağlanma Korkusu adlı eseri ile Azra Kohen’in Fi adlı kitabı arasında benzerlik bulunduğu yönündeki iddialar da edebiyat dünyasında tartışmalara neden olmuştur. Bu tür uyuşmazlıklarda yalnızca eserler arasındaki benzerliklere bakılarak kesin bir intihal sonucuna ulaşılması mümkün değildir. Eserlerin karşılaştırılması, özgün unsurların tespiti ve hukuki değerlendirme yapılması gerekir. Bir iddia ile mahkeme tarafından tespit edilmiş bir ihlalin birbirinden farklı olduğu da unutulmamalıdır.

SONUÇ: BAŞKASININ EMEĞİ, BİR BAŞKASININ BAŞARISI OLAMAZ

İntihal, yalnızca birkaç cümlenin izinsiz alınmasından ibaret değildir. Bazen yıllarca süren bir araştırmanın, bazen bir yazarın uzun emekler sonucunda ortaya çıkardığı eserin, bazen de bir insanın özgün düşüncesinin sahiplenilmesidir.

Bilginin ve içeriğin çok hızlı üretildiği, paylaşıldığı ve yayıldığı günümüzde eser sahipliğinin korunması her zamankinden daha büyük önem taşımaktadır. Unutulmamalıdır ki bir eserden yararlanmak mümkündür; ancak yararlanmak ile sahiplenmek aynı şey değildir. Bilimsel ve kültürel gelişimin temelinde yalnızca üretmek değil, başkasının emeğine de saygı göstermek vardır.

Çünkü gerçek başarı, başkasının emeğini sahiplenmekte değil, kendi emeğinle iz bırakabilmektedir.

Haftaya görüşmek üzere, saygı ve sevgilerimle…

YENİGÜN GAZETESİ'NDEN ALINTIDIR.