İslam medeniyeti; insanı yalnızca bilgi sahibi kılmayı değil, aynı zamanda onu hikmet, ahlak ve merhametle olgunlaştırmayı hedefleyen bir medeniyettir. Bu medeniyetin temelinde ilim, ufkunda irfan, merkezinde ise insan vardır. Çünkü İslam nazarında ilim, hakikati tanımanın; irfan ise tanınan hakikati hayatın içinde yaşamanın adıdır.
Yüce Rabbimizin ilk vahiyde, “Yaratan Rabbinin adıyla oku!” (Alak 96/1) buyurması, İslam’ın bilgiye ve öğrenmeye verdiği değerin en açık göstergelerindendir. Bir başka ayet-i kerimede, “…Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?...” (Zümer 39/9) buyrularak ilmin insanı yücelten yönüne dikkat çekilir. Ancak burada asıl mesele, bilgiyi biriktirmek kadar onu doğru anlamak ve insanlığın faydasına sunabilmektir. İşte bu noktada irfan kavramı karşımıza çıkar. İrfan; bilginin manasını kavramak, onu özümsemek, kendini tanımak ve öğrenilen hakikatleri hayata taşımaktır.
Ne var ki ilim, irfanla buluşmadığında insanı kibir ve bencilliğe sürükleyebilir. Bilmek başka, bildiğiyle olgunlaşmak başkadır. Nitekim Sevgili Peygamberimiz (s.a.v.); “Allah’ım! Fayda vermeyen ilimden sana sığınırım…” (Müslim, Zikir, 73) buyurarak, bilginin fayda ve sorumluluk boyutuna dikkat çekmiştir. Gerçek âlim, yalnızca çok şey bilen değil; bilgisini adalet, merhamet ve güzel ahlakla hayata taşıyabilen insandır. İlim, insanın ne bildiğini gösterir; irfan ise bildiklerinin onu nasıl bir insana dönüştürdüğünü ortaya koyar.
Yunus Emre’nin şu dizeleri, ilim ile irfan arasındaki bağı ne güzel anlatır:
“İlim ilim bilmektir,
İlim kendin bilmektir.
Sen kendini bilmezsin,
Ya nice okumaktır?”
İslam medeniyeti, tarih boyunca ilmi ibadet şuuruyla buluşturmuş; camilerin yanında medreseler, kütüphaneler ve ilim merkezleri inşa etmiştir. Müslüman âlimler; astronomiden matematiğe, tıptan felsefeye kadar pek çok alanda bilimsel gelişime büyük katkı sunmuşlardır. Onlar için tabiatı incelemek, yaratılıştaki hikmeti anlamaya açılan bir kapı; öğrenmek ise insanın sorumluluğunu artıran bir emanet olmuştur.
İslam medeniyetinin irfan geleneği; Ahmet Yesevi’den Mevlânâ’ya, Hacı Bektaş-ı Velî’den Yunus Emre’ye uzanan gönül erlerinin hayatında somutlaşmıştır. Mevlânâ’nın adıyla özdeşleşen “Hamdım, piştim, yandım” sözü, manevi olgunlaşma yolculuğunu veciz bir şekilde özetler. Bu gönül erleri bilgiyi sevgiye, hikmeti kardeşliğe dönüştürmüş; insanları ayrıştırmak yerine muhabbetle birleştirmeye gayret etmişlerdir.
Bugün bilgiye ulaşmak hiç olmadığı kadar kolaydır. Fakat bilgi kirliliğinin, önyargıların ve ahlaki sorunların arttığı bir dünyada, daha fazla bilgi kadar daha derin bir hikmete de ihtiyacımız vardır. Bilgiyi vicdanla, aklı ahlakla, teknolojiyi insanlığın hayrıyla buluşturmak zorundayız.
Sonuç olarak; ilim bize yolun bilgisini verirken irfan, o yolda nasıl yürümemiz gerektiğini öğretir. İlim zihni aydınlatır, irfan ise o aydınlığı hayata taşır. İlimden irfana uzanan yol, insanın kendini tanıdığı, Rabbine yaklaştığı ve bütün insanlığa iyilik sunduğu kutlu bir yolculuktur. İslam medeniyetinin hedefi, yalnızca bilen insan yetiştirmek değil; bildiğiyle güzelleşen, hikmetle düşünen ve insanlığa fayda sağlayan şahsiyetler yetiştirmektir. Rabbimiz bizleri, ilmini irfana, bilgisini marifete, amelini ihlasa dönüştürenlerden eylesin; zihnimizi faydasız bilgiden, kalbimizi kibirden korusun… Âmin…
Şükrü IŞIK
Vaiz
YENİGÜN GAZETESİ'NDEN ALINTIDIR.